Sarılık
Sarılık, kanda bilirubin adlı sarı pigmentin birikmesiyle göz aklarının ve cildin sararmasıdır. Bilirubin, ömrünü tamamlayan kırmızı kan hücrelerinin yıkımından ortaya çıkar. Karaciğer onu işler ve safrayla bağırsağa atar; dışkıya kahverengi rengini veren de budur. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki aksama sarılığa yol açar.
Sarılık bir hastalık adı değil, nedeni aranması gereken bir bulgudur. İlk olarak göz aklarında, gün ışığında fark edilir.
Üç ana neden grubu
- Karaciğer öncesi: kırmızı kan hücrelerinin aşırı yıkımı (bazı kansızlık türleri).
- Karaciğer kaynaklı: viral hepatitler, alkol, ilaç ve bitkisel ürünlere bağlı karaciğer hasarı, otoimmün hepatit, siroz.
- Karaciğer sonrası (tıkanma sarılığı): safranın akışını engelleyen safra kanalı taşı, safra yolu darlıkları, pankreas başı ve safra yolu tümörleri.
Toplumda sık görülen Gilbert sendromu ise zararsız, kalıtsal bir özelliktir: açlık, yorgunluk ya da ateşli hastalık dönemlerinde göz aklarında hafif sararma olur, karaciğer sağlamdır ve tedavi gerekmez.
Eşlik eden ipuçları
- İdrarın çay rengi gibi koyulaşması ve dışkının macun gibi açık renk alması safra akışında tıkanmayı düşündürür.
- Kaşıntı tıkanma sarılığında sıktır.
- Ağrı ve ateşle birlikte sarılık safra yolu iltihabına işaret edebilir.
- Ağrısız, giderek artan sarılık ve kilo kaybı mutlaka hızla incelenmelidir.
Nasıl araştırılır
Kan testleri (bilirubin türleri, karaciğer enzimleri), karın ultrasonu ve gerekirse MR kolanjiyografi ya da endoskopik ultrason ile neden belirlenir. Tıkanıklık varsa ERCP ile açılabilir.
Ne zaman acil
Sarılıkla birlikte ateş ve titreme, şiddetli karın ağrısı, bilinç bulanıklığı, uykuya eğilim, kolay morarma ya da kanama varsa beklemeden acile başvurun. Erişkinde yeni başlayan her sarılık, acil bulgu olmasa da birkaç gün içinde değerlendirilmelidir.
Havuç gibi turuncu sebzelerin aşırı tüketimi cildi sarartabilir, ancak göz akları beyaz kalır; bu sarılık değildir.
Sarılığın nedeni ve gereken incelemeler her kişide ayrı değerlendirilir.